«Αν μας ρωτήσει κανείς για τους προγόνους μας πρέπει να τον παραπέμπουμε πάντοτε στους Έλληνες»

Α. Χίτλερ

 

Εισαγωγή

 

Είναι φαινόμενο συχνό και έντονο στις μέρες μας να καλλιεργείται και να διασπείρεται πανταχόθεν ένα κλίμα αποστροφής προς την ιδέα του εθνικοσοσιαλισμού. Και μολονότι ανάλογη μομφή είναι αναμενόμενη όταν προέρχεται από συστημικά κέντρα εξουσίας, ενδεχομένως εγείρει ερωτήματα και οπωσδήποτε γεννά τη σύγχυση όταν διατυπώνεται από φορείς του λεγόμενου «εθνικιστικού χώρου», καθώς στη συνείδηση πολλών εθνικιστών οι δύο «ιδεολογίες», δηλαδή η εθνικιστική και η εθνικοσοσιαλιστική, μοιάζουν ομοούσιες, αν όχι ταυτόσημες. Το παρόν άρθρο έχει ως σκοπό να εξετάσει τη συνηθέστερη κατηγορία που εκπέμπεται κατά του εθνικοσοσιαλισμού από τους ως άνω φορείς, δηλαδή την κατηγορία περί «γερμανικότητας» της ιδεολογίας αυτής και περί «ελληνικότητας» της ιδεολογίας που προβάλλεται ως αντίποδας, δηλαδή του «ελληνικού εθνικισμού». Ώστε κάθε αναγνώστης να διαμορφώσει σαφή εικόνα της κατάστασης και να επιλέξει εν πλήρει επιγνώσει την ιδέα που τον εκφράζει και για την οποία είναι προορισμένος.

 

Αποσαφήνιση της βάσης της αντιμαχίας

 

Ο λόγος που οι σχετικοί διαξιφισμοί συνεχίζονται σε βάθος ετών χωρίς αποτέλεσμα είναι η ασαφής βάση επί της οποίας τίθεται το όλο ζήτημα. Οι μεν οπαδοί του «ελληνικού εθνικισμού» που στο εξής θα αποκαλούνται χάριν συντομίας «νεοεθνικιστές» προβάλλουν αποσπάσματα πολιτικών ή λογοτεχνών που γενικώς θεωρούνται ή μπορούν να θεωρηθούν ως εθνικιστές, οι δε εθνικοσοσιαλιστές ως επί το πλείστον προβάλλουν αποσπάσματα από λόγους ή έργα εθνικοσοσιαλιστών, σχεδόν πάντα Γερμανών για προφανείς ιστορικούς λόγους, με αποτέλεσμα ο διάλογος κάθε άλλο παρά γόνιμος να καθίσταται και περισσότερο να αποπροσανατολίζει παρά να διευκολύνει έναν ουδέτερο παρατηρητή να κατανοήσει την ουσία του προβλήματος.

 

Τι σημαίνει «ελληνική» ιδεολογία;

 

Ας αποσαφηνίσουμε λοιπόν τη βάση διεξαγωγής της αντιμαχίας. Τι σημαίνει «ελληνική» ιδεολογία; Τι χαρακτηριστικά πρέπει να έχει μια θέση, μία ιδέα ή μία ιδεολογία ώστε να θεωρείται ελληνική; Είναι τάχα ελληνική όποια ιδεολογία επινοήθηκε από κάποιον Έλληνα; Όποια υιοθετήθηκε ή εφαρμόστηκε μήπως από κάποιον Έλληνα; Μα στο διάβα των αιώνων, ακόμα και των τελευταίων δεκαετιών, έχουν υπάρξει αμέτρητοι Έλληνες που διαμόρφωσαν, υπερασπίστηκαν ή εφάρμοσαν παράταιρες ιδέες και απόψεις. Είναι όλων αυτών οι ιδέες ελληνικές; Έλληνας ήταν και ο Κολοκοτρώνης, Έλληνας και ο Μαυροκορδάτος, όμως το όραμα και η πολιτική τους υπήρξαν αντιδιαμετρικές. Ποια από τις δύο πρέπει να θεωρείται «ελληνική» και ποια «ξένη»; Έλληνες ήταν και ο Ίων Δραγούμης, αλλά και ο Παύλος Γύπαρης, ακόμα και ο Ζαχαριάδης ή ο Γεώργιος Παπανδρέου. Πρέπει να καταστεί σαφές ότι η ελληνικότητα μιας οποιασδήποτε ιδέας δεν μπορεί να καθορίζεται από το αν κάποτε την υιοθέτησε ή την εξέφρασε ένας Έλληνας, παρά μόνον από τα χαρακτηριστικά της ίδιας της ιδεολογίας, από το κατά πόσον η εν λόγω ιδέα ή ιδεολογία συνάδει με τον λεγόμενο «ελληνικό χαρακτήρα», με τις αρχές δηλαδή που διέπουν την ελληνική σκέψη, φιλοσοφία και νοοτροπία.

 

Τα χαρακτηριστικά της ελληνικότητας

 

Για να υποβάλουμε λοιπόν οποιαδήποτε ιδέα ή ιδεολογία σε «έλεγχο ελληνικότητας», οφείλουμε να θέσουμε κάποια κριτήρια τα οποία διευκρινίζουμε εξ αρχής πως είναι ενδεικτικά και όχι εξαντλητικά. Δεν φιλοδοξούμε δηλαδή σε καμία περίπτωση να ορίσουμε σε μια παράγραφο ενός άρθρου ολόκληρη την ουσία και το βάθος της ελληνικής σκέψης και φιλοσοφίας, παρά μόνον να απαριθμήσουμε μερικές εκφάνσεις της, οι οποίες μπορούν να λειτουργήσουν ως γνώμονες με τους οποίους να διακρίνουμε κατά πόσον μια ιδεολογία, επινοημένη ή εκπεφρασμένη είτε από κάποιον Έλληνα είτε από κάποιον ξένο, συνάδει με τον ελληνικό τρόπο σκέψης και ως εκ τούτου μπορεί να χαρακτηριστεί ως «ελληνική». Η εις βάθος διερεύνηση, μελέτη και εξέταση κάθε επιμέρους ερωτήματος, που θα μπορούσε από μόνη της να καλύπτει την ύλη ενός ολόκληρου βιβλίου, αρχικά επαφίεται στον αναγνώστη που θέλει πραγματικά να αναζητήσει την αλήθεια.

 

Ασφαλώς, οφείλουμε να ανατρέξουμε στις ρίζες, στην αρχαία Ελλάδα και μάλιστα στην εποχή της ακμής, καθώς σε οποιαδήποτε μεταγενέστερη φάση και αν ανατρέξουμε, η ελληνική σκέψη έχει υποστεί αλλοίωση από ξένες επιρροές, γεγονός που οφείλεται σε ποικίλους λόγους, η ανάπτυξη των οποίων ξεφεύγει από τον σκοπό του παρόντος άρθρου.

 

Σαφώς θα περίμενε κανείς σε μία τέτοια μνεία του ελληνικού ιδεώδους να εξαίρεται ως ύψιστη αρετή η πολεμική ανδρεία. Είναι άλλωστε σύνηθες στη γραμματεία των εθνικιστών ή των «νεοεθνικιστών» να προβάλλεται το πρότυπο του Σπαρτιάτη στις Θερμοπύλες ή του γενναίου Σαλαμινομάχου. Οπωσδήποτε το πολεμικό μένος ήταν μία βασική ιδιότητα που απαιτείτο να διακατέχει τον Έλληνα των αρχαίων χρόνων, όμως όταν θελήσουμε να εξετάσουμε τα χαρακτηριστικά της Σ κ έ ψ η ς των Ελλήνων οφείλουμε να αναφερθούμε σε φιλοσοφικές έννοιες και ερωτήματα όπως:

 

Τι σχέση είχε η ύλη με το πνεύμα στη σκέψη των Ελλήνων; Επρόκειτο για έννοιες αλληλένδετες ή διακριτές; Πώς αντιλαμβάνονταν οι Έλληνες την έννοια του «είναι»; Πώς αντιλαμβάνονταν την έννοια του «γίγνεσθαι» ή ακόμα και του «φαίνεσθαι» σε σχέση με το «είναι»; Ακόμα περισσότερο, πώς αντιλαμβάνονταν την έννοια του «σκέπτεσθαι» ως προς το «είναι», το «γίγνεσθαι» και το «φαίνεσθαι»; Τι σήμαινε ακριβώς για τους Έλληνες η λέξη «φύσις»; Πώς αντιλαμβάνονταν τον Λόγο; Τι σημασία είχε στη σκέψη των Ελλήνων η έννοια του χώρου; Πώς αντιλαμβάνονταν την έννοια του χρόνου και του ιστορικού γίγνεσθαι; Ένα από τα βασικότερα κριτήρια ελληνικότητας μιας ιδεολογίας, επί παραδείγματι, θα έπρεπε να αποτελεί το κατά πόσον δέχεται την κυκλική ή σπειροειδή εξέλιξη του χρόνου ή, στον αντίποδα, τη γραμμική, που συνεπάγεται τη δημιουργία «εκ του μηδενός» και το «τέλος της Ιστορίας». Τι σπουδαιότητα είχε η έννοια του «αίματος» στην αρχαία Ελλάδα; Πώς συνδεόταν το αίμα με τη γη; Τι σημασία απέδιδαν στην πόλη; Τι σημασία απέδιδαν στον πολιτισμό; Πώς αντιλαμβάνονταν την έννοια της Τέχνης, για παράδειγμα σε σχέση με το «είναι» και με την έννοια της «αλήθειας» ή σε σχέση με το κοινωνικό σύνολο; Μπορεί λόγου χάρη να θεωρείται «ελληνική» η αντίληψη περί «τέχνης για την τέχνη»; Πώς αντιλαμβάνονταν οι Έλληνες την «επιστήμη»; Πώς εκδηλωνόταν η ουσία της θρησκευτικότητας των Ελλήνων; Ποια σχέση απέδιδαν μεταξύ του θείου και της ύλης και κατά πόσον δέχονταν την απεικόνιση ή, στον αντίποδα, το ανεικονικό του θείου;

 

Υπογραμμίζουμε πως τα παραπάνω αποτελούν μόνο κάποια παραδείγματα των ερωτημάτων που θα έπρεπε να απασχολούν όσους στ’ αλήθεια αναζητούν την ελληνική ουσία μίας ιδεολογίας και σε καμία περίπτωση δεν εξαντλούν τα ζητήματα που απασχόλησαν τη Σκέψη των Ελλήνων. Και οφείλουμε επίσης να τονίσουμε πως δεν αποτελούν ερωτήματα ρητορικά, ξεκομμένα από τη ζωή και κατάλληλα μόνο προς συζήτηση σε φιλοσοφικά συμπόσια. Το πώς αντιλαμβάνονταν οι Έλληνες την έννοια της «πόλης» για παράδειγμα, διαμόρφωσε και το πλαίσιο της ελληνικής πολιτείας, που διείπε κάθε ελληνική πόλη – κράτος, ανεξάρτητα από την επιμέρους πολιτειακή ή οικονομική της οργάνωση. Λόγου χάρη, διαφορετικό πολιτειακό και οικονομικό καθεστώς είχαν η Αθήνα, η Σπάρτη, η Κόρινθος και οι άλλες πόλεις, όμως αυτό που παρέμενε κοινό ήταν το θεμέλιο επί του οποίου οργανωνόταν κ ά θ ε ελληνική πόλη – κράτος και αυτό δεν ήταν άλλο από το «αίμα», δηλαδή από τη φυλετική βάση οργάνωσης της πολιτείας, καθώς και από τη σχέση του πολίτη προς την πόλη, σχέση που βασιζόταν στην ταύτιση του ατομικού με το συλλογικό συμφέρον – ήταν αδιανόητη για τους Έλληνες της εποχής της ακμής η έννοια του «ιδιωτεύειν», απεναντίας κάθε πολίτης αφιέρωνε τον «ελεύθερο χρόνο» του όπως θα λέγαμε σήμερα, την εν-έργεια και τη δράση του, στην υπηρεσία του συνόλου και κατ’ αυτόν άλλωστε τον τρόπο η τέχνη, η φιλοσοφία, η πολιτική, η επιστήμη, η γυμναστική, η παιδεία και η μόρφωση καθόλου δεν αποτελούσαν τομείς «αυτοβελτίωσης» του ατόμου, παρά μορφές και εκφάνσεις υπηρεσίας προς το όμαιμο σύνολο των συμπολιτών και προς την ίδια την πόλη ως ιστορική και μεταφυσική οντότητα. Αντιστοίχως, η αντίληψη περί κυκλικότητας του χρόνου, τον οποίον ο Πλάτων χαρακτήριζε ως «κινητή εικόνα της αιωνιότητας», μεταξύ άλλων καθόρισε το πώς αντιλαμβάνονταν οι Έλληνες της ακμής τον ιστορικό τους ρόλο, όχι ως ατόμων που διάγουν μεμονωμένα μία γραμμική και περαινόμενη πορεία ζωής, αλλά ως κρίκων σε μία αιώνια χρονική αλυσίδα που εκτείνεται κατ’ απέραντο τρόπο προς το παρελθόν και το μέλλον, αντίληψη η οποία ως εκ τούτου προσέδιδε στις πράξεις τους μία βαρύνουσα σοβαρότητα, καθώς ανακλούσε τις συνέπειες των πράξεων αυτών στους νεκρούς προγόνους και τους αγέννητους απογόνους του ίδιου ζώντος (και αιωνίου) οργανισμού, του οποίου κι οι ίδιοι ήταν μέρος.

 

Έλεγχος ελληνικότητας της ιδεολογίας του «ελληνικού εθνικισμού»

 

Κατ’ αρχάς, πρέπει να διευκρινίσουμε ότι δεν υπάρχει κανείς πλήρης και συνεπής ορισμός του τι εστί «ελληνικός εθνικισμός» και οι οπαδοί του περιορίζονται σε αναπαραγωγή φράσεων ή στιγμιοτύπων από τη ζωή ανθρώπων που θεωρούνται ή μπορούν να θεωρηθούν τηρουμένων των αναλογιών ως εθνικιστές. Ακόμα και η απευθείας αναγωγή στο κατά Ηρόδοτο έθνος (ως το όμαιμον, ομότροπον, ομόθρησκον και ομόγλωσσον) δεν συνιστά «εθνικισμό» καθεαυτήν, καθώς λείπει οποιαδήποτε αναφορά στην πολιτική υπόσταση και έκφραση αυτού του έθνους, συχνά μάλιστα ακόμα και ο ορισμός του Ηροδότου φαίνεται να μην ανταποκρίνεται στην έννοια του έθνους όπως την αντιλαμβάνονται οι λεγόμενοι «νεοεθνικιστές», καθώς προαπαιτεί φυλετική ομοιογένεια (ενώ στον «νεοεθνικισμό» συχνά βλέπουμε αλλόφυλους, λόγου χάρη Αιγυπτίους ή μιγάδες, να θεωρούνται όχι μόνον Έλληνες αλλά και εθνικιστές), ενώ αμφιλεγόμενο είναι επίσης το κατά πόσον ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα του «νεοεθνικισμού» το «ομόθρησκον» (κατά πόσον για παράδειγμα μπορούν να θεωρούνται εξίσου Έλληνες, πολίτες που ασπάζονται διαφορετικά δόγματα ή είναι άθεοι ή αγνωστικιστές), χωρίς να υπάρχει έστω ιδεολογική ομοφωνία αναφορικά με το τι ακριβώς συνιστά το «ομότροπον» των Ελλήνων.

 

Ως εκ τούτου, ο «ελληνικός εθνικισμός» δεν μπορεί να συνιστά ολοκληρωμένη κοσμοθεωρία, μπορεί μονάχα να εκληφθεί ως «εντόπιο» ανάλογο του ευρύτερου «εθνικισμού», που επίσης δεν συνιστά ολοκληρωμένη κοσμοθεωρία καθώς δεν προσδιορίζει ούτε καν βασικές αρχές, όπως είναι για παράδειγμα η πολιτειακή ή οικονομική οργάνωση της κοινωνίας και μπορεί να χαρακτηρίζει είτε κοινωνίες οργανωμένες σε φυλετική βάση, όπως εκλαμβανόταν ο γερμανικός εθνικισμός του 19ου αιώνα, είτε κοινωνίες οργανωμένες στη βάση των προσταγμάτων της Γαλλικής Επανάστασης περί «ελευθερίας, ισότητας, αδελφότητας» και περί του «συνυπάρχειν», όπως εκλαμβανόταν η έννοια του «γαλλικού εθνικισμού» διαμορφωμένη κατά τα πρώτα χρόνια του 19ου αιώνα.

 

Είναι εμφανές ότι η «ομπρέλα» του εθνικισμού είναι τόσο ευρεία, που μπορεί να καλύπτει αρχές εκ διαμέτρου αντίθετες, όπως τον φυλετισμό και τον αντι-φυλετισμό ή τον φιλελευθερισμό. Σε κάθε περίπτωση όμως, ο εθνικισμός όπως γίνεται αντιληπτός σήμερα από σχεδόν όλους τους θιασώτες του, αποτελεί πνευματικό αποκύημα σαφώς ξένων διανοιών και δη ο «εθνικισμός» με τη σημασία που έχει επικρατήσει σχεδόν εξ ολοκλήρου στις μέρες μας, δηλαδή ο απαλλαγμένος από αναφορές στο αίμα και τη φυλετική ομοιογένεια του «εθνικού συνόλου», ο οποίος αποτελεί δημιούργημα του Ερνέστ Ρενάν, ενός Γάλλου διανοητή κατ’ ολίγον μεταγενέστερου της Γαλλικής Επανάστασης, ο οποίος ανέλαβε να προσδώσει συνδετικό ιστό στο νεοπαγές γαλλικό «έθνος» που, κατά πλήρη αντιδιαστολή προς την ελληνική σκέψη, γεννήθηκε εκ του μηδενός, συνενώνοντας ετερόκλητες εθνοτικές ομάδες.

 

Η δε φιλοσοφική θεμελίωση του εθνικισμού εν γένει αντλεί τα επιχειρήματά της από φιλοσοφίες αλλότριες προς την παράδοση των Ελλήνων. Οφείλουμε σε αυτό το σημείο να επισημάνουμε τελείως επιγραμματικά ότι κατά τα χρόνια της παρακμής της αρχαίας Ελλάδας, τα πνευματικά επιτεύγματα των Ελλήνων μεταλαμπαδεύτηκαν και προσλήφθηκαν από ξένους, αρχικά από τους Ρωμαίους, οι οποίοι όμως είτε από πνευματική μετριότητα είτε λόγω πολιτικών σκοπιμοτήτων διέστρεψαν την ουσία αρχικώς της γλώσσας και εν συνεχεία της σκέψης και της φιλοσοφίας των Ελλήνων. Όλοι οι μεταγενέστεροι Ευρωπαίοι στοχαστές επηρεάστηκαν από τη διαστρέβλωση αυτή και την επιδείνωσαν, με αποκορύφωμα αυτής της πορείας τη διδασκαλία του Καρτέσιου και τον συνεπακόλουθο «Διαφωτισμό», ο οποίος σε όλες τις βασικές αρχές του βρίσκεται σε αντιδιαστολή προς την ελληνική σκέψη. Αφήνεται στον αναγνώστη να μελετήσει περαιτέρω και να εξετάσει τι απαντήσεις δίνει η σύγχρονη ευρωπαϊκή σκέψη (με «ναυαρχίδα» τον Διαφωτισμό) στα ερωτήματα που διαμόρφωσαν την ελληνική σκέψη και νοοτροπία, όπως για παράδειγμα στο ζήτημα της σχέσης μεταξύ ύλης και πνεύματος, «είναι» και σκέψης, θείου και μορφής, επιστήμης και θρησκείας, τέχνης και κοινωνίας, ατόμου και συ